ทำไมดวงอาทิตย์เป็นอันตราย?

พลาสมานี้ถูกดันไปรอบ … ทำไมดวงอาทิตย์เป็นอันตราย?

ดวงอาทิตย์

กลม มน และสงบนิ่ง

ยกเว้นตอนที่มันคายเอากัมมันตภาพรังสีและพลาสมาออกไปในทุก ๆ ทิศทางอย่างควบคุมไม่ได้ ลมสุริยะและการปลดปล่อยก้อนมวลสารจากโคโรนา เหล่านี้ สามารถชนโลกของเรา และมีผลกระทบอย่างร้ายแรงต่อมนุษยชาติ จริง ๆ แล้วมันมีหลักการอย่างไร

มันเลวร้ายได้แค่ไหน และเราเตรียมพร้อมรับมือพวกมันได้หรือไม่ [เพลงอินโทร] ถึงแม้ดวงอาทิตย์จะดูเหมือนของแข็ง แต่ความจริงแล้วมันเหมือนมหาสมุทรที่ร้อนมาก ๆ ร้อนมากเสียจนกระทั่งมันกระชากอะตอมออกจากกัน เป็นอิเล็กตรอนและนิวคลีไอ ซึ่งทั้งหมดนี้ไหลรวมกันอยู่ในพลาสมา

พลาสมานี้ถูกดันไปรอบ ๆ และถูกทำให้เกิดรูปร่างโดยสนามแม่เหล็กของดวงอาทิตย์ เหมือนกับที่แรงดึงดูดของดวงอาทิตย์คอยดึงดาวเคราะห์ต่าง ๆ และทำให้เกิดวงโคจรขึ้น แต่อำนาจแม่เหล็กนั้นแตกต่างจากอำนาจของแรงโน้มถ่วงอย่างมาก อำนาจแม่เหล็กเป็นส่วนหนึ่งของสิ่งที่เรียกว่าอำนาจแม่เหล็กไฟฟ้า  กระแสไฟฟ้าสร้างสนามแม่เหล็ก และสนามแม่เหล็กทำให้เกิดกระแสไฟฟ้า

บนดวงอาทิตย์ พลาสมาซึ่งสร้างจากโปรตอนและอิเล็กตรอนที่มีประจุไฟฟ้า สร้างสนามแม่เหล็กขึ้นเมื่อพวกมันเคลื่อนที่ และสนามแม่เหล็กนี้ก็ควบคุมการไหลของอนุภาคต่าง ๆ มันติดอยู่ในลูปพลวัตไม่สิ้นสุด ที่เรียกว่า ไดนาโม ซึ่งทำให้เกิดสนามแม่เหล็กของดวงอาทิตย์

สนามแม่เหล็กนี้เก็บพลังงานไว้อย่างมหาศาล และไหลออกไปทั่วระบบสุริยะ มันเต็มไปด้วยหยดพลาสมามากมายเหมือนกับฝนตกปรอยๆ เป็นรู้จักกันในชื่อ"ลมสุริยะ" ก่อให้เกิดสภาพอวกาศ (space weather) ที่หลากหลาย แต่มันก็ไม่ได้สงบนิ่งอยู่ตลอด

เมื่อพลาสมาของดวงอาทิตย์หมุนและไหลรอบ ๆ ตัวเอง

มันทำให้สนามแม่เหล็กหักงอและบิดเบี้ยว ซึ่งสร้างปมแม่เหล็กที่เก็บสะสมพลังงานไว้มหาศาล เมื่อปมแม่เหล็กหลุดออกไปเหมือนกับสปริงที่ดีดตัวออก ดวงอาทิตย์สามารถปล่อยพลาสมาและสิ่งแย่ ๆ หลายอย่างสู่ระบบสุริยะ

พายุสุริยะเหล่านี้มาได้ในหลายรูปแบบ เช่นเปลวสุริยะ  คลื่นของกัมมันตรังสีที่มีพลังงานสูง มันวิ่งผ่านระบบสุริยะด้วยความเร็วแสง กวาดเอาโปรตอนที่อยู่ในลมสุริยะ และเร่งความเร็วให้พวกมันกลายเป็นพายุโปรตอนสุริยะ  ความเร็วสูง จากนั้นก็มีการปลดปล่อยก้อนมวลสารจากโคโรนา (พลาสมาชนิดหนึ่งจากชั้นบรรยากาศของดวงอาทิตย์)

ซึ่งปลดปล่อยพลาสมาเป็นล้านหรือพันล้านตันออกจากบรรยากาศของดวงอาทิตย์ เคลื่อนที่ผ่านระบบสุริยะด้วยความเร็วกว่า 9 ล้านกม./ชม. เมื่อสัตว์ประหลาดพวกนี้ชนเรา โลกก็ไม่สะทกสะท้าน ถึงแม้ว่าแค่พายุเล็ก ๆ ก็สามารถทำให้ดาวเทียมเสียหาย รบกวนสัญญาณวิทยุ

หรือเป็นอันตรายต่อนักบินอวกาศ สำหรับคนที่อยู่บนพื้นโลก สภาพอวกาศนั้นยังปลอดภัย ชั้นบรรยากาศของโลกปกป้องเราจากผลกระทบที่ร้ายแรงที่สุดของเปลวสุริยะ โดยชั้นบรรยากาศจะดูดกลืนรังสีเอ็กซ์ จนหมดก่อนที่มันจะถึงพื้นโลก

พลาสมาที่เต็มไปด้วยไฟฟ้าจาก CME ถูกสะท้อนออกไปโดยสนามแม่เหล็กของโลก เปลี่ยนทิศทางของพายุพลังงานไปยังขั้วโลกเหนือและขั้วโลกใต้ ที่ที่ประจุไฟฟ้าจะร่วงหล่นลงมายังชั้นบรรยากาศ ทำให้ชั้นบรรยากาศเรืองแสงและก่อให้เกิดแสงออโรร่าที่สวยงาม ก็เหมือนกับสภาพอากาศทั่ว ๆ ไป เกือบทุกครั้ง ทุกอย่างก็ปกติดี

แต่บางครั้งมันก็เกิดพายุเฮอร์ริเคน

หรือในกรณีของดวงอาทิตย์ มหาพายุสุริยะ (Solar Super Storms) และเรารู้ว่ามันเกิดขึ้นครั้งหรือสองครั้งทุก ๆ ศตวรรษ ถ้าเกิดมันจะเกิดขึ้นตอนนี้ ก่อนอื่นเราจะตรวจพบเปลวสุริยะที่รุนแรง เป็นเหมือนฟ้าแลบก่อนที่จะเกิดฟ้าผ่าที่อันตรายกว่ามาก

และฟ้าผ่าที่ว่าก็คือ CME ที่ประกอบด้วยพลาสมาแม่เหล็กที่ร้อนระอุเป็นพันล้านตัน ที่เคลื่อนที่ผ่านระยะทาง 150 ล้านกิโลเมตรระหว่างโลกและดวงอาทิตย์ ในเวลาน้อยกว่าหนึ่งวัน เมื่อมันมาถึง จะเกิดคลื่นกระแทกที่บีบอัดสนามแม่เหล็กของโลกอย่างรุนแรง

และถ่ายโอนพลังงานไปยังชั้นสนามแม่เหล็กโลก (Magnetosphere)

แต่ยังแย่ได้กว่านั้นอีก

ถ้าเกิดสนามแม่เหล็กของ CME อยู่ในแนวเดียวกันกับโลกพอดี สนามแม่เหล็กสองย่านจะรวมตัวกัน กลุ่มเมฆแม่เหล็กที่เคลื่อนผ่านโลก จะยืดสนามแม่เหล็กของโลกให้เป็นหางยาว ในที่สุด พลังงานที่สะสมไว้ที่หางจะมากเกินไปที่จะเก็บไว้

มันจะหลุดออก และปลดปล่อยพลังงานระเบิดเข้าใส่โลก พายุสนามแม่เหล็กโลก (Geomagnetic Storm) ได้ถือกำเนิดขึ้น ไม่กี่ร้อยปีที่ผ่านมา ไม่มีใครที่สนใจเรื่องนี้ พายุที่พุ่งเข้าสู่โลกนั้นไม่มีความเกี่ยวโยงอะไรกับเครื่องจักรที่ทำมาจากเนื้อหนังและกระดูกเลย แต่กลายเป็นว่ามีความเกี่ยวโยงกับเครื่องจักรที่ทำมาจากเหล็กและสายไฟแทน

จำเรื่องไดนาโมได้ไหม? อำนาจแม่เหล็กสร้างกระแสไฟฟ้าขึ้น โลกในศตวรรษที่ 21 ได้ถูกรอบล้อมไปด้วยสายไฟที่ขนส่งไฟฟ้ายาวกว่าล้านกิโลเมตร และเครื่องจักรอันซับซ้อน อย่างเช่น หม้อแปลงไฟฟ้า ที่ทำให้การขนส่งนี้เกิดขึ้นได้ พลังงานของ CME สามารถเหนี่ยวนำกระแสในโครงข่ายไฟฟ้า ทำให้เกิดไฟฟ้าดับลงอย่างสมบูรณ์

หรือแย่กว่านั้น ก็ทำลายสถานีหม้อแปลงที่ทำให้โครงข่ายไฟฟ้าทำงานได้ นี่เคยเกิดขึ้นมาแล้ว อย่างเหตุการณ์ที่โครงข่ายไฟฟ้าที่รัฐควิเบกล้มเหลวหลังจากพายุสุริยะครั้งใหญ่ในปี 1989 แต่ในทางทั่วไป วิศวกรของเรารู้วิธีที่จะรับมือพายุแบบนี้ และเรามักจะไม่ทันสังเกตด้วยซ้ำ

ครั้งล่าสุดที่พายุสุริยะกวาดล้างโลกของเรา เกิดขึ้นในปี 1859 เหตุการณ์แคร์ริงตัน (The Carrington Event) พายุสนามแม่เหล็กโลกครั้งใหญ่ที่สุดที่เคยพบเห็นบนโลก แสงออโรร่าครั้งใหญ่เกิดขึ้น ลงใต้มาไกลจนถึงแถบแคริบเบียน ในบางที่ พวกมันส่องสว่างมากจนผู้คนตื่นขึ้น

เพราะคิดว่าพระอาทิตย์ขึ้นแล้ว

แต่โชคยังดี ที่ตอนนั้นเรามีเพียงเทคโนโลยีที่ทันสมัยอยู่อย่างหนึ่ง ระบบไปรษณีย์โทรเลข พวกมันใช้งานไม่ได้ทั่วทั้งโลก เกิดไฟฟ้าช็อตผู้ใช้งาน และมีประกายไฟหลุดออกมา

ทุกวันนี้ เรามีเทคโนโลยีที่มากขึ้นอีกขั้น และโชคของเราอาจจะหมดในไม่นานนี้ พายุสุริยะอันเลวร้ายอีกลูกหนึ่งจะต้องเกิดขึ้นในที่สุด พายุที่รุนแรงเทียบเท่าเหตุการณ์แคร์ริงตันได้เฉียดโลกไปเพียงเสี้ยวเล็กๆ ในปี 2012 จากการศึกษาพบว่า มันอาจจะก่อให้เกิดความเสียหายอย่างร้ายแรงต่อระบบไฟฟ้าทั่วโลก

คิดเป็นมูลค่า 2.6 ล้านล้านดอลลาร์ เฉพาะในสหรัฐอเมริกาที่เดียว เวลาที่จะฟื้นฟูความเสียหายได้ทั้งหมด คาดการณ์ไว้อยู่ที่ระหว่าง 4 ถึง 10 ปี มันยากที่จะเอ่ยว่ามันเลวร้ายได้ขนาดไหน ผู้เชี่ยวชาญไม่ยอมรับเรื่องนี้ บางสมมติฐานกล่าวว่า จะเกิดแค่เหตุไฟฟ้าดับชั่วคราว

แต่บางคนกังวลว่า อาจจะแย่กว่านั้น เราจะไม่รู้อย่างแน่ชัดได้ จนกว่าจะมีเฮอร์ริเคนสุริยะลูกใหญ่พุ่งชนเรา ความน่าจะเป็นที่จะเกิดเหตุการณ์นี้ขึ้น อยู่ที่ประมาณ 12% ต่อทศวรรษ และมีโอกาส 50/50 ที่จะเกิดขึ้นอย่างน้อยครั้งหนึ่งใน 50 ปีข้างหน้า และ ยังมีข่าวที่น่าหดหู่กว่านั้น

รายงานเมื่อปี 2019 พบว่า แม้แต่ดาวแสนสงบอย่างดวงอาทิตย์ สามารถให้กำเนิด ซูเปอร์แฟลร์ (superflares) ได้ทุกสองถึงสามพันปี ลำดับขนาดการปะทุนั้นรุนแรงยิ่งกว่าพายุที่รุนแรงที่สุด ที่เราเคยพบเจอในระบบสุริยะ ถ้าพายุนี้โจมตีเราโดยไม่ทันตั้งตัว ผลที่ตามมาอาจเป็นดั่งหายนะ

มันยากที่จะพูดให้เกินจริงได้ว่า เราต้องพึ่งพาไฟฟ้ามากแค่ไหน

ไม่ใช่แค่แสงสว่างที่บ้าน มันหมายถึง ปราศจากคอมพิวเตอร์ ปราศจากการสื่อสาร ปราศจากการนำทาง

พลังงานไฟฟ้าที่ขาดหายไปอย่างต่อเนื่อง จะนำไปสู่การล่มสลายของห่วงโซ่อุปทาน ระบบน้ำประปาขัดข้อง และเครื่องกำเนิดไฟฟ้าในโรงพยาบาลใช้งานไม่ได้ ซูเปอร์มาร์เก็ตไม่มีการเติมของ

ในขณะที่พืชผักเน่าอยู่ในสวน

โลกที่ขาดไฟฟ้านี้อาจจะยากอย่างมหาศาลที่จะกลับมารีบู๊ตโครงข่ายไฟฟ้าของเราที่เสียหาย

ซึ่งใช้เวลาเป็นปีๆ หรือเป็นสิบๆ ปีในการฟื้นอารยธรรมที่หิวโหยนี้กลับมาใหม่ โอเค ได้เวลาตื่นตูมแล้วสินะ? แม้หนังสือพิมพ์รายวันจะประโคมข่าวต่างๆ นานา ว่าพายุสุริยะจะนำเรากลับสู่ยุคหิน มันก็จะไม่เกิดขึ้น

โชคยังดี ที่ถึงแม้พายุสุริยะจะไม่สามารถป้องกันได้ และแทบจะมีผลข้างเคียงแย่ๆ ทุกอย่างตามมา นักวิทยาศาสตร์ได้สังเกตดวงอาทิตย์ ว่ามีเวลาอีกเป็นชั่วโมง หรือเป็นวัน ที่จะมองเห็น CME กำลังมาเยือน และวิศวกรที่ทำงานกับระบบที่ช่วยให้โลกของเราดำเนินต่อไป ต่างตระหนักถึงความเสี่ยงที่เกิดขึ้นจากพายุสุริยะ

หม้อแปลงและสถานีย่อยสามารถปิดการทำงาน มาตรการป้องกันดับไฟฟ้าในระยะสั้น หรือเรียกอีกอย่างว่า ชักปลั๊กออก วิศวกรสามารถขยายสายไฟพิเศษเพื่อกระจายพลังงานเพิ่มเติม ด้วยการลงทุนและการอัปเกรดที่ถูกมาก เมื่อเปรียบเทียบกับสิ่งที่ต้องใช้ในการเกิดภัยพิบัติทางธรรมชาติอื่นๆ